Çocuk Psikolojisinde Korkular: Yaşa Göre Nedenler ve Ebeveyn Tutumları

Çocukluk dönemi, duyguların en saf ama aynı zamanda en karmaşık yaşandığı süreçtir. Çocuk psikolojisi ve ruh sağlığı dendiğinde akla gelen ilk konulardan biri olan korkular, aslında gelişimin doğal bir parçasıdır. Ancak her yaşın kendine has bir ruhsal dünyası ve korku dili vardır. Bazı korkular yaşa uygun ve geçiciyken, bazıları çocuğun günlük yaşamını, duygusal dengesini ve sosyal ilişkilerini belirgin biçimde etkileyebilir.

Bu rehber yazımda, çocuk psikolojisi bağlamında korkular çocuğun gelişim basamaklarını ve bilimsel çerçevede başa çıkma yöntemlerini inceleyeceğiz.

Bir Çocuğu En Çok Ne Üzer?

Ebeveynlerin en çok sorduğu "Bir çocuğu en çok ne üzer?" sorusunun cevabı genellikle belirsizlik ve güvensizliktir. Çocuğun dünyasında rutinlerin bozulması, aile içi çatışmalar veya anlaşılamama hissi, korkuların temelini oluşturur.

Çocuklarda Korku Nedir? Ne Zaman Normaldir?

Çocukların korkuları doğal gelişim sürecinin bir parçası olarak değerlendirilir.
Her korku, psikolojisi bozuk çocuk olduğu anlamına gelmez. Ancak korkunun şiddeti, süresi ve çocuğun işlevselliğini etkileme düzeyi, psikolojik değerlendirme gerekip gerekmediğini belirler.

Korku, çocuğun kendini tehdit altında hissettiğinde verdiği doğal bir tepkidir. Özellikle erken çocukluk döneminde:

• Karanlık korkusu
• Yalnız kalma korkusu
• Yeni insanlar-Yabancıların korkusu
• Yüksek seslerin korkusu gibi korkular gelişimsel olarak normal kabul edilir.

Ancak korkular;

• Günlük yaşamı engelliyorsa
• Haftalarca devam ediyorsa
• Çocuğun okul, uyku veya sosyal ilişkilerini bozuyorsa artık psikolojik açıdan ele alınmalıdır.

Çocukların Korkuları Nelerdir?

Çocuklarda en sık görülen korkular şunlardır:

• Ayrılık korkusu
• Karanlık korkusu
• Canavar, hayalet gibi hayali varlıklar
• Başına kötü bir şey geleceği düşüncesi
• Anne-babaya bir şey olacağı kaygısı

Bu korkuların içeriği, çocuğun yaşı ve yaşadığı çevresel deneyimlere göre değişebilir.

Bu yazı ile, çocuk psikolojisi korkular konusunda anne babaları bilgilendirme amacıyla yazılmıştır. Bursa Psikolog sayfasında çocuk psikolojisi içerikli yazıların bir parçası olarak planladım.

Çocuk Psikolojisi Korkular

İrkilme refleksi ilkel insanın ilk tepkilerinden birisidir. İrkilme ve korku duygusu birbiriyle çok bağlantılıdır. Korku duygusu insanın hayatta kalma çabasının bir ürünüdür ve çok doğal bir duygudur.

Korku, en temel duygularımızdan birisidir. İnsanlar bu duyguları farklı zamanlarda farklı yoğunlukta yaşayabilirler. Korku duygusunu herhangi birşey sağlayabilir. Hayatımızda korku duygusunun olmadığını hayal edebilir misiniz ? Heralde insan hayatının çok çok kısaldığı bir dünya olurdu. Çünkü tehlike nedir bilmeden her durumu göğüslemek isteyebilirdik. Ya da büyük bir kaos olurdu. Muhtemelen hayatımız çok kısa sürerdi.

0 - 2 Yaş Çocuk Psikolojisi Korkular

Korku duygusu çerçevesinde 2 yaş çocuk psikolojisini incelediğimizde bir çeşit reflex tepkisi gibi geliştiğini düşünebiliriz. 2 yaş çocuk psikolojisi açısından değerlendirildiğinde korku duygusu daha çok yabancılar ortaya çıktığında belirdiğini söyleyebiliriz. Aniden ses duyan 2 yaş çocuğu korku duygusunu yoğun olarak yaşabilir. Yüksek ses yine bu dönem çocuğunun korkularını yoğun olarak yaşanmasına sebep olabilir. 2 yaş çocuğu karanlıktan korku duyar. Bu duygu boşluk hissiyle birlikte kaybolmuş gibi hissetmesine yol açar.

Korkudan arındırılmış bir çevre de çocuklar için sağlıklı değildir diyebiliriz. Anne babalar çocuklar için tehlike yaratabileceğini düşündüğü durumlar için bazı önlemler alabilir. Bu durum normal olduğu kadar fazla hassasiyet de olumsuz etkiler ortaya çıkartabilir.  Çocuğun yaşayabileceği aşırı korku durumları gelişimsel işlevlerini yerine getirmesini engelleyebilir. Ailelerin çocukların korkuları konusunda bilgi sahibi olmalıdırlar. Gerektiğinde nasıl müdahale edileceğini bilmelidirler.

2-6 Yaş Çocuk Psikolojisi Korkular

 2-6 yaş çocuk psikolojisi korkular da çocukların korku duyduğu durumlar veya nesneler benzerlikler gösterir. Devlerden, cadılardan, cin, şeytan, hayalet, kopek, böcek, birçok hayvan, karanlık, ani ses . . .  gibi durumlardan korku duyabilirler. 2- 6 yaş çocukları korku duygusu açısından gelişimsel olarak farklılıklar gösterebilirler.  2-3 yaş aralığında doktordan, kostüm giyinen insanlardan korkabilirler.

Her yaş dönemine özgü korku duyulan nesne ve durumlar da değişiklik gösterebilir. 7-12 yaş aralıklarındaki çocuklar; alay edilmekten korkabilirler. Karanlık, yalnızlık, hırsız korkusu, cin şeytan, hayalet korkuları duyabilirler. Bunun yanısıra deprem gibi felaketler,  sınavlarda başarısız olma korkusu gibi korku duyabilirler.

Çoçuk psikolojisi korkular açısından dşünüldüğünde bireysel farklılıklar olduğunu unutmadan değerlendirme yapmakta yarar var.  unutulmamalı ki her çocuk kendine özgüdür ve bireysel olarak farklılıklar gösterebilirler.

Çocukların korkularına ne sebep olur? Sorusuna verilebilecek farklı cevaplar olmakla birlikte hayal gücü gelişiminin yoğunluğu olduğunu söyleyebiliriz. Bilişsel gelişimi hızla gelişen çocuğun dış dünyadan edindiği bilgilerle harmanlayarak senaryoya dönüştürürler. Çocukların somut düşünmeleri nedeniyle olabilecekleri ya da olmayacakları birbirlerinden ayırt edemeyecekleri için oluşturdukları senaryoya inanırlar. Bu kurgularından korkmalarına sebep olur.

Neler yapılabilir ?

• Korkular konusunda anne baba model olmalıdır. Örneğin; Kediden korkan bir anne ile büyüyen çocuk da kedi den korkabilir. Bu nedenle anne baba korkularıyla yüzleşmiş olmalı ve korkularını yenmeli. Anne baba korkuları varsa çocuğun korkmamasını beklemek akılcı olmayacaktır.
• Çocuk eğitiminde korkular yaratmaktan kaçınmalıyız. Seni polise veririm, doktor sana iğne yapacak, baban gelirse sana kızar. Artık seni sevmeyeceğim, köpeklere atarım seni . . . bu durum doğal olarak korku sahibi çocuk olmasını sağlayacaktır.
• Çocuğun korkusunu yenmeye çalışır gibi davranışlarını takdir edin.
• Çocuk psikolojisi korkular konusunda çocuğu yüzleştirme yaparak atlatmasını desteklemek doğru bir yöntem değildir. Köpek korkusunu gidermek için köpek sevdirmeye zorlamayın. Psikolog ile psikolojik destek almayı unutmayın. Bu aşamada en iyi psikolog seçimi nasıl karar verilir yazımı okuyarak doğru uzmanı seçebilirsiniz.
• Korkmak doğal bir duygudur. Bunu çocuğunuz da bilmeli. Kendi korkularınızı paylaşın. Ona küçükken sizin de korkularınız olduğundan bahsedebilirsiniz.
• Korkma şeklinde uyarmak ve tenbih de bulunmak yararlı değildir. Bunun yerine yanındayım, güvendesin, merak etme buradayım... gibi güven veren cümleleri kullanmakta yarar var.
• Korkmak zayıflık değildir. Korkmak güçsüzlük değildir. Erkek adam da korkabilir! Bunu öncelikle anne baba bilmelidir.
• Psikolojik danışmanlık merkezine başvuruda bulunmakta uzman psikolog ile görüşmek de yarar var. Çocuk psikoloğu bursa bu konuda çocuk psikolojisi konusunda bilgilendirecektir.
• Bazı filmler, belgeseller, haber programları çocukların korkularına sebep olabilir. Bu tarz yayınları izlemesine engel olmak gerekir.

Yaş Gruplarına Göre Çocuk Psikolojisi ve Gelişim Evreleri

Çocuğun dünyayı algılama biçimi, her yaşta gelişime paralel olarak köklü değişimler gösterir. ebeveynler için bu evreleri bilmek, çocuğun verdiği tepkilerin bir "sorun" mu yoksa "gelişimsel bir ihtiyaç" mı olduğunu anlamanın anahtarıdır. Özellikle anne baba tutumları, bu kritik dönemlerde yaşanan korkuların kalıcı bir kaygıya dönüşmesini engelleyen en önemli faktördür. Aşağıda, çocukluk döneminin en belirgin psikolojik kırılma noktalarını yaş gruplarına göre inceleyebilirsiniz

1-2-3-4 Yaş Çocuğu Psikolojisi: Hayal Gücü Dönemi

Bu dönemde çocuk, bireyselleşmeye başladığı ve hayal gücünün zirve yaptığı dönemdir. Henüz gerçek ile hayali birbirinden ayırmakta zorlanır. Bu nedenle nesneleri zihninde canlandırma (animiz) eğilimi yüksektir.

• Karanlık korkusu,
• Gölgeler,
• Hayali varlıklar,
• Yalnız kalma
• Kendi özerkliğini ilan etmeye çalışan çocuk için ebeveynden ayrılma korkusu da (ayrılık anksiyetesi) tetiklenebilir. Bunlar en büyük korku kaynaklarıdır.

5-6 Yaşındaki Erkek ve Kız Çocuğu Psikolojisinde Korkular

Bu yaşta korkular daha somut hale gelir. Okula hazırlık evresi olan bu dönemde, fiziksel zarar görme korkusu ön plandadır. Özellikle 5-6 yaşındaki erkek çocuğu psikolojisi incelendiğinde; güç, kahramanlık ve yaralanma gibi temaların korku dünyasında yer ettiği görülür.

• Hırsız korkusu
• Kaybolma korkusu
• Anne babadan ayrılma korkusu
• Okul öncesi ortamlar gibi yeni ortamların korkusu
• Doğal afetler (deprem, yangın, sel.. ) korkusu
• Bazı hayvanların korkuları
• Doktora gitmek bu yaşın tipik kaygı noktalarıdır.

7-8 Yaş Çocuğu Psikolojisi ve Okula Uyum

Bu yaşta, çocuğun sosyal çevreye ilk ciddi adımıdır. 7-8 yaş çocuğu psikolojisi artık akademik başarı ve akran onayı etrafında şekillenir. Bilişsel farkındalık oluşmaya başlar.

• Hata yaparsam ne olur?
• Başarısız olma korkusu
• Dışlanma korkusu
• Öğretmen onayı alamama korkusu
• Arkadaşlarım beni sevmezse? gibi sosyal korkular baş gösterir.

9-10 Yaş Erkek ve Kız Çocuğu Psikolojisi: Sosyal Kaygı

9-10 yaş erkek çocuğu psikolojisii daha somut korkulardan (karanlık vb.) daha soyut korkulara geçiş dönemidir.

• Rezil olma korkusu
• Performans kaygısı
• Akademik beklentiler
• Sosyal karşılaştırmalar korkuları tetikleyebilir
• Bedensel farkındalık korkuları tetikleyebilir
• Aileden birini kaybetme endişesi ivme kazanır.
• 10 yaşındaki çocuğun psikolojisi artık ergenlik dönemi öncesi bir olgunluk sinyali vermeye başlar.

İlkokula Başlayan Çocuğun Psikolojisi: 1. Sınıf Korkuları

İlkokula başlayan çocuk psikolojisi, ayrılık kaygısının (ebeveynden kopma) yeniden alevlenebildiği bir süreçtir. İlkokul 1. sınıf çocuğu için okul, sadece bir eğitim yuvası değil; kuralların, rekabetin ve uzun süre evden uzak kalmanın temsilidir. Başarısızlık korkusu bu dönemde önemli olabilir. Mide ağrısı-bulantısı veya okula gitmeme isteği en sık görülen psikolojik tepkilerdir.

Yaşlara Göre Çocuk Korkuları ve Çözüm Tablosu